| Joseph Emanuel van Leer |
zakenman
* 31 oktober 1880 Amersfoort
† 2 november 1934 Bakoe (Sovjet-Unie)
Joseph van Leer was een succesvol handelaar en als zodanig actief op verschillende terreinen en in verschillende landen. Na zijn ontmoeting met Rudolf Steiner in 1909 zette hij zich energiek in voor de ontplooiing van de antroposofische beweging, meer in het bijzonder voor de opbouw van Weleda en de financiering van het eerste en tweede gebouw van het Goetheanum.
Van Leer volgde een handelsopleiding en werkte tot de Eerste Wereldoorlog als vertegenwoordiger voor textielbedrijven in Duitsland. Hij vestigde zich na de oorlog in Oostenrijk en richtte daar zijn eigen bedrijf op, waarmee hij groot succes had in de internationale houthandel. Al vanaf 1911 kon van Leer het zich veroorloven om Rudolf Steiner te begeleiden naar de plaatsen waar Steiner zijn lezingen gaf. In 1916 hield van Leer zelf enkele openbare lezingen in de Verenigde Staten. In Duitsland ondersteunde hij de driegeledingsbeweging en hielp bij de liquidatie van de 'Futurum AG' in Zwitserland. Zijn denken en handelen stonden in het teken van de antroposofische beweging en de antroposofische gemeenschap. Daarom was het voor hem niet meer dan vanzelfsprekend dat de belangen van zijn eigen, expanderende bedrijf op de tweede plaats kwamen. Dit resulteerde er soms in dat hij economische zorgen en problemen had, die ook zijn gezondheid niet ten goede kwamen.
Het openbare 'West-Oost-congres' van de antroposofische beweging, dat in 1922 plaatsvond in Wenen, kon in wezen alleen tot stand komen door de royale financiële steun van van Leer. Het is aan zijn organisatorische inspanningen te danken dat dit grootste antroposofische congres ten tijde van Steiner een sterk internationaal karakter had en wereldwijd de aandacht trok.
Gezien zijn naam als succesvol ondernemer werd van Leer in april 1923 gekozen als lid van de raad van beheer van de Internationale Laboratorien-AG (I.L.A.G.). Hij volgde hier in december 1923 >Ita Wegman op als voorzitter van de raad van beheer. Zo beschikte hij over een uitgebreide volmacht als leidinggevende van Weleda, waar hij ook met succes gebruik van wist te maken.
Op 2 oktober 1923 hield Rudolf Steiner op instigatie van Ita Wegman een voordracht voor artsen in van Leers woonhuis in Wenen. Nog datzelfde jaar overhandigde Steiner Joseph van Leer een document van meerdere pagina's met een korte en pregnante weergave van het 'System der anthroposophischen Medizin' (het zogeheten 'van-Leer-document'), om van Leer te voorzien van materiaal om zich in de Verenigde Staten in te zetten voor deze 'nieuwe geneeskunde'. Van Leer richtte in de Verenigde Staten een filiaal van Weleda op en had al in deze vroege opbouwfase van het bedrijf een wereldwijde markt voor antroposofische geneesmiddelen voor ogen.
Bij belangrijke beslissingen ten aanzien van de economische leiding van Weleda overlegde hij weliswaar met Rudolf Steiner en Ita Wegman, maar hij nam het uiteindelijke besluit alleen, zonder de leden van de raad van beheer hierin te betrekken. In dit kader was hij namens Weleda een nauwe economische band aangegaan met de Einsinger knopenfabriek 'Cornungula' van de gebroeders Maier, met als doel dat de knopenfabriek de financiële ondersteuning bood voor de opbouw van Weleda. Tegen zijn verwachtingen in raakte de knopenfabriek in de financiële problemen en ging kort daarop failliet. Dit dreef Weleda, als gevolg van de wederzijdse borgstellingen, tot aan de rand van de afgrond. Niet alleen van Leers eigen bedrijf raakte in zwaar weer, ook Ita Wegman, die zich in kringen van leden van de Antroposofische Vereniging had uitgesproken voor de financiële ondersteuning van het bedrijf uit Einsingen, kreeg het zwaar te verduren. De verwijten aan haar adres kwamen aan het eind van de jaren twintig duidelijk tot uiting in de uiteenzettingen binnen de antroposofische gemeenschap. Alleen door het brengen van ongekend grote offers uit zijn privé-vermogen slaagde van Leer erin om nog voor zijn onverwacht vroege dood in 1934 alle ontstane tekorten aan te zuiveren. Vanwege deze mislukte actie van van Leer als zelfstandig gemachtigd voorzitter van de raad van beheer van Weleda eisten de overige leden van de raad van beheer in oktober 1930 een collectieve leidinggevende macht. Dit bracht van Leer ertoe al zijn functies neer te leggen.
In Oostenrijk was van Leer bestuurslid van de nationale Antroposofische Vereniging aldaar. Hij leverde financiële steun voor het verschijnen van het Oostenrijkse tijdschrift voor antroposofie.
Joseph van Leer behoorde tot de belangrijkste personen van de beginperiode van de antroposofische beweging en de pionierstijd van Weleda. Rudolf Steiner had veel vertrouwen in hem. Met groot idealisme zette van Leer zich zowel economisch als financieel in voor de verdere ontplooiing van de antroposofie en schuwde daarbij geen persoonlijke risico's.
Ook na zijn ontgoochelende ervaringen en daaropvolgende besluit om zijn verantwoordelijkheden over Weleda Zwitserland in 1930 over te dragen, zette hij zich onafgebroken in voor de antroposofie. Hij stierf onverwacht tijdens een zakenreis op de leeftijd van 54 jaar.
Markus Treichler
|
Literatuur:
Zeylmans v. Emmichoven, W.: In memoriam J.E. van Leer, in: MAVN 1934, 7/8; Dürler, E.: Joseph van Leer, in: N 1934, Nr. 45; Der Vorstand der Anthroposophischen Gesellschaft in Österreich: Joseph van Leer, in: N 1934, Nr. 47; Haan, P. de: J. van Leer, in: MAVN 1949 okt.; Eichenberger, H.: Erinnerungen an die Kongreßtage, in: BGA 1972, Nr. 39; GA 260a, ²1987; Schöffler 1987; Lindenberg, Chronik 1988; GA 259, 1991; GA 260, 5 1994; Lüscher, A. u. a.: Rudolf Steiner und die Gründung der Weleda, in: BGA 1997, Nr. 118/119.
Afkortingen: zie de lijst op www.kulturimpuls.org
© Tekst en afbeeldingen: Forschungsstelle Kulturimpuls, Dornach en Antroposofische Vereniging in Nederland
|
|
