| Jacoba van Heemskerck |
grafica, glaskunstenares en schilderes
* 1 april 1876 Den Haag
† 3 augustus 1923 Domburg
Jacoba Berendina van Heemskerck van Beest liet zich als kunstenares inspireren door Mondriaan en Kandinsky. Zij speelde een belangrijke rol bij het ontstaan van de moderne kunst in Nederland. De invloed van de antroposofie op haar werk maakte dat haar uitgangspunten afweken van de drijfveren van de expressionisten.
Ze was afkomstig uit een oud adellijk geslacht uit Delft. Een van haar voorouders was de belangrijke 16e-eeuwse landschapsschilder Maerten van Heemskerck. Haar jeugd bracht zij door op het prachtig gelegen landgoed van de familie. Door haar slechte gezondheid kon zij pas vanaf haar 10e naar school. Haar eerste lessen in tekenen en schilderen kreeg zij van haar vader Jacob Eduard, die zelf zeegezichten schilderde. Zij studeerde uiteindelijk schilderkunst aan de Academie voor Beeldende Kunsten in Den Haag.
In 1901 nam zij het besluit om zelfstandig te gaan werken en verbleef drie jaar in Parijs. Na haar terugkeer naar Den Haag woonde zij in de buurt van haar vriendin Marie Tak van Poortvliet, die Jacoba ondersteunde door voor verschillende kunsttijdschriften artikelen over haar te schrijven.
|
In de zomermaanden verbleven beide in Domburg, waar ze in contact raakten met Jan Toorop en Piet Mondriaan, waarmee Jacoba van Heemskerck een aantal keren gezamenlijk exposeerde. In hun streven naar de vergeestelijking van de kunst voelden Toorop en Mondriaan zich sterk aangetrokken tot de theosofie. Mondriaan was al sinds 1909 lid van de Theosofische Vereniging. In 1910 werd ook Jacoba hier lid van en in 1912 volgde eveneens Marie Tak.
In die tijd verschoof de stijl van Jacoba van Heemskerck zich meer van het luministische naar het kubistische. Ze vond een spiritueel thuis bij de groep kunstenaars rond 'Der Sturm' van Herwarth Walden, waartoe Marc, Kandinsky en Jawlensky behoorden. Walden organiseerde enkele tentoonstellingen voor haar in Berlijn en andere Duitse steden en hield zich bezig met het verkopen van haar werken, die nu steeds abstracter werden en door haar werden genummerd in plaats dat zij er titels aan gaf.
|
In 1913 hoorden Jacoba van Heemskerck en Marie Tak van Poortvliet Rudolf Steiner spreken in Den Haag en werden in 1915 beiden lid van de Anthroposophische Gesellschaft. In dat jaar bezochten Rudolf en Marie Steiner een tentoonstelling van Jacoba van Heemskerck in Berlijn. Zij richtte zelf in Den Haag een dependance op van de 'Sturm-Kunstschule', waar zij trachtte haar ideaal van een individuele opleiding te realiseren.
Via de architect Jan Buys maakte Jacoba kennis met Willem Zeylmans van Emmichoven, waarmee zij zeer goed bevriend raakte. De basis voor Zeylmans interesse in de invloed van kleur op de menselijke ziel werd in wezen gelegd door de werken van Jacoba van Heemskerck. Hij schreef ook een kort artikel over haar werk: 'De geestelijke richting in de nieuwe schilderkunst' en droeg ook zijn proefschrift over de genezende invloed van kleuren op zenuwaandoeningen aan haar op.
In 1921 had Jacoba van Heemskerck in Amsterdam haar eerste tentoonstelling met glasmozaïeken. Door enkele grote, monumentale opdrachten voor het maken van glas-in-loodramen kon ze tegen het einde van haar leven het licht in kleuren laten schijnen: zo bereikte zij als kunstenaars haar christelijk-religieuze ideaal op het gebied van kleuren.
Zij werd slechts 47 jaar, doordat zij begin 1922 ziek werd en op 3 augustus 1923 in Domburg overleed.
Jacqueline van Paaschen-Louwerse
|
Werken:
Deze bevinden zich in: Museum Boijmans van Beuningen, Rotterdam: tekeningen, grafiek, glasschilderkunst und schilderijen; Gemeentemuseum Den Haag: schilderijen, tekeningen, glasschilderkunst en glasmozaïken; Stedelijk Museum, Amsterdam: grafiek; Centraal Museum, Utrecht: schilderijen en tekeningen; Rijksmuseum Twente, Enschede: een schilderij und grafiek; Rijksprentenkabinet, Amsterdam: grafiek; Prentenkabinet Universiteit Leiden: grafiek en in private kunstcollecties in binnen- en buitenland.
Literatuur:
Zeylmans, W.: De geestelijke richting in de nieuwe schilderkunst Jacoba van Heemskerck, in: Tableau 1982, Nr. 6 (eerst 1917); Tak van Poortvliet, M.: Het begrijpen van nieuwe schilderkunst, in: Tableau 1983, Nr. 1, eerst in: Het Nieuwe Leven, religieus-socialistische maandschrift 1919/20; idem, Walden, H., Blümner, R., Schreyer, L.: Jacoba van Heemskerck; in: Sturm Bilderbuch VII, Berlijn 1924; Huussen jr., A. H. e.a.: Jacoba van Heemskerck : kunstenares van het expressionisme 1876-1923, tentoonstellingscatalogus, Den Haag 1982; Kirchgaesser, B.: Weiße Segel – rote Boote, in: DD 1985, Nr. 9; Paaschen, J. F. A. van: Klinkende kleurentaal in de kunst van Jacoba van Heemskerck, Dissertation, Amsterdam 1988; Kugler, W.: Eine Kunst, die über den Tod erhebt, in: G 2005, Nr. 47, S. 13; Huussen jr., A.H, Paaschen-Louwerse, J.F.A.v.: Jacoba van Heemskerck van Beest 1876-1923 : schilderes uit roeping, Zwolle 2005
Afkortingen: zie de lijst op www.kulturimpuls.org
© Tekst en afbeeldingen: Forschungsstelle Kulturimpuls, Dornach en Antroposofische Vereniging in Nederland
|
|
|
|
