Sociale kunst

Rudolf Steiner hield zich intensief bezig met de vragen rondom het spanningsveld dat ontstaan is door de individualisering van de moderne mens. Hoe komt de moderne, geïndividualiseerde mens, samen met de anderen, tot een samenleving waarin individu én gemeenschap tot bloei kunnen komen?

Voorwaarde voor een gezonde maatschappelijke structuur is de differentiatie van de samenleving in drie sociale gebieden: geestesleven (cultuur, opvoeding en onderwijs), economisch leven en daartussen als midden en evenwicht scheppend het rechtsleven. Deze drie vormen zich autonoom en kunnen juist daardoor ieder afzonderlijk tot bloei komen én elkaar op constructieve wijze versterken. Dit leidt tot vrijheid in het geestesleven, gelijkheid in het rechtsleven, broederschap in het economisch leven. Pas door differentiatie werken deze idealen van de Franse revolutie wederzijds stimulerend; worden ze vermengd, dan heffen ze elkaars werking wederzijds op. Gelijkheid in het geestesleven werkt bijvoorbeeld frustrerend: iedere innovatie zou in de kiem gesmoord worden. Volledige vrijheid in het rechtsleven leidt tot ondergraving van alle wetgeving. Rudolf Steiner wees broederschap aan als leidend principe voor de economie, in plaats van enkel concurrentie. Door samen te werken om de behoeften van anderen te vervullen, en door samen te delen wat samen bewerkt is, wordt naar concrete broederschap toegewerkt. Dat nodigt uit tot een bezinning op arbeidsdeling, vernieuwing van het eigendomsrecht, de juiste prijs en de rol van de consument in de moderne wereldeconomie.

Sociale driegeleding

De tijd van en direct na de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) was sterk bepalend voor de verdere maatschappelijke ontwikkeling vanuit de antroposofie. In een situatie waarin maatschappelijk alle wegen nog open lagen, in 1919, publiceerde Steiner De kernpunten van het sociale vraagstuk, dat de gezichtspunten bevat die hij in de twee voorgaande jaren had ontwikkeld. In feite bood hij een weg tussen het eenzijdige collectivisme van de sovjets en het eenzijdige individualisme van het kapitalisme.

Rudolf Steiners idee van de sociale driegeleding was zijn antwoord op een vraag die voortvloeide uit de omstandigheden waarin Europa terecht was gekomen. Hij las de vraag af aan de ontstane situatie en formuleerde hem als volgt: welke maatschappijvorm past bij de aard van de moderne mens? Zijn uitgangspunt voor het vinden van een passende vormgeving van de samenleving was de aard van de moderne mens, zoals hij die in 1917 in zijn boek Von Seelenrätseln had beschreven. Steiner meende dat de inrichting van de samenleving gebaseerd moet zijn op een inzicht in de aard van de mens.

Het is vanuit de mens zelf dat men zich zal moeten bezighouden met de hoedanigheid van de samenleving. In genoemd boek wordt een imaginatieve beschrijving gegeven van wat hij de drieledigheid van de mens noemt. Rudolf Steiner beschrijft de mens als een wezen dat uit drie ‘werkingsvelden’ bestaat: het zenuw-zintuigsysteem dat zich concentreert in het hoofd (maar zich natuurlijk over het gehele lichaam uitbreidt), het ritmische adem-bloedsysteem dat zijn centrum in hart en longen heeft en het ledematen-stofwisselingssysteem. Met deze drie systemen zijn ook de drie zielekwaliteiten verbonden van denken, voelen en willen.

Vanuit deze drieledigheid van de mens komt Rudolf Steiner op de drieledigheid van het sociale organisme. In het vrije geestesleven kan de mens vrij denken, in het rechtsleven kan hij zijn gevoelde betrekkingen door middel van politieke en juridische afspraken vormgeven en in het economische leven kan hij zijn gewilde activiteiten ten dienste van de anderen ontplooien. In het eerste gebied is de mens vrij, in het tweede is hij gelijk aan de ander en in het derde is hij positief afhankelijk van de ander, hetgeen broederschap inhoudt. De idee van het drieledige sociale organisme is dus te begrijpen als een maatschappijvorm waarin elk individu zich overeenkomstig zijn algemeen menselijke aard kan bewegen en ontwikkelen.

Europa tussen kapitalisme en socialisme

De inhoud van De kernpunten is Rudolf Steiners antwoord op de chaotische situatie die in Europa aan het eind van de Eerste Wereldoorlog was ontstaan. Het voorlaatste jaar van de oorlog was het beslissende jaar geweest. Van twee kanten kwamen in 1917 duidelijke voorstellen met betrekking tot de toekomst van Europa. In Rusland vonden in dat jaar de revoluties plaats die leidden tot de machtsovername van de sovjets en de invoering van het staatssocialisme; vanaf het moment dat hij aan de macht kwam, voerde Lenin een krachtige propaganda in de richting van Europa, uiteraard gebaseerd op het collectivistische denken van het socialisme. Maar ook de Amerikaanse president Woodrow Wilson liet zijn stem duidelijk horen, nadat de Amerikanen waren begonnen zich actief met de oorlog te bemoeien. Wilson had in 1918 een plan voor Europa ontwikkeld – het zogeheten Veertien Punten-plan – dat volgens Steiner op nationaal chauvinisme was gebaseerd en leidde tot de eenzijdige invoering van het recht van de sterkste. In de publieke discussie leek het erop alsof Europa te kiezen had tussen de kapitalistische benadering uit Amerika en de socialistische uit Rusland.

Wat ontbrak was een duidelijke visie in Midden-Europa zelf. In hetzelfde jaar begon Rudolf Steiner zijn idee van het drieledige sociale organisme te ontwikkelen. Voor een kort moment, zo meende hij, leefde in Europa het besef dat nieuwe gedachten nodig waren om een volgende catastrofe te vermijden. Hij voelde dat er een openheid was voor nieuwe gezichtspunten en heeft zich daar vol voor ingezet. Helaas toentertijd zonder concreet resultaat op maatschappelijk gebied.

Biografisch onderzoek

Biografisch onderzoek vanuit een spiritueel perspectief richt zich op levensloop en ontwikkeling van de individuele mens. Door middel van biografiewerk en biografiegesprek biedt de bezinning op de levensloop mogelijkheden tot zelfkennis en zelfsturing.

Meer informatie

Instituut voor Driegeleding: driegeleding.org

Summer Foundation: summer-foundation.org

Stichting Sleipnir: stichtingsleipnir.nl

Instituut voor Biografiek: biografiek.nl

Stichting Dialoog voor Dynamische Oordeelsvorming: dialoog.net

Centrum voor sociale gezondheidszorg: gezichtspunten.nl

Vruchtbare aarde: vruchtbareaarde.nl

Antroposofische gids in Nederland: antrovista.com

 

Antroposofische Vereniging
in Nederland

De Antroposofische Vereniging in Nederland is een levend geheel van mensen en activiteiten. Er zijn zo’n 50 ledengroepen en studiecentra in heel Nederland en een breed aanbod aan sociale en kunstzinnige activiteiten, zowel met openbaar karakter als in verenigingsverband.

Actualiteiten uit de vereniging  >